رویکرد آموزشی هایاسکوپ (HighScope)
معرفی کلی:
این رویکرد به دلیل ساختار علمی، قابل ارزیابی و تطبیقپذیر بودن با فرهنگهای مختلف، از محبوبترین روشها در آموزش پیشدبستانی به شمار میرود.
هایاسکوپ یک رویکرد آموزشی ساختارمند و کودکمحور است که بر یادگیری فعال، انتخاب آگاهانه، تفکر مستقل و ارزیابی مستمر تأکید دارد. این روش ابتدا در دهه ۱۹۶۰ در آمریکا توسعه یافت و هدف آن ایجاد فرصتهای برابر آموزشی برای کودکان محروم بود.
سرفصل
- 1. مقدمه: آشنایی کوتاه با هایاسکوپ و اهمیت آن در آموزش هنر
- 2. اصول کلیدی رویکرد هایاسکوپ با زبان ساده
- 3. نقش مربی هنری در این رویکرد
- 4. مثال عملی از اجرای یک فعالیت هنری با الگوی هایاسکوپ
- چرا گفته میشود رویکرد هایاسکوپ برای «کودکان محروم» طراحی شده است؟
- 6. جمعبندی و پیشنهاد برای اجرا
یادگیری فعال در کلاس هنر با رویکرد هایاسکوپ
راهنمایی ساده و کاربردی برای مربیان هنری
در دنیای آموزش پیشدبستانی، رویکردهای زیادی وجود دارند که هر کدام سعی دارند کودک را بهتر بشناسند و یادگیری را به تجربهای شاد، واقعی و پایدار تبدیل کنند.همه رویکردهای جهانی مانند مونته سوری – رجیو امیلیا – و..با یک دغدغه برای رفع یک نیاز اساسی کودکان به وجود آمده اند و هر کدام دنیای را برای راهنمایی ترسیم میکنند.. یکی از مؤثرترین این روشها، رویکرد هایاسکوپ (HighScope) است؛ رویکردی علمی، فعال و ساختاریافته که دقیقاً با روح آموزش هنر سازگار است.
هایاسکوپ یعنی چه؟
در هایاسکوپ، یادگیری زمانی اتفاق میافتد که کودک خودش کشف کند، تجربه کند، تصمیم بگیرد، و دوباره فکر کند. همه چیز بر پایه سه گام ساده و طلایی پیش میرود:
- طرح (Plan)
کودک خودش انتخاب میکند که چه کاری انجام دهد. مثلاً بگوید: “من امروز میخواهم با رنگ قرمز خورشید بکشم.”
– اجرا (Do)
کودک نقاشیاش را با ابزارهای دلخواه شروع میکند، شاید تغییر دهد، چیزی اضافه کند یا حتی نظرش را عوض کند.
3- بازنگری (Review)
در پایان فعالیت، درباره کارش صحبت میکند. مثلاً بگوید: “اول فکر میکردم خورشید را با قلممو بکشم ولی با انگشت کشیدم، قشنگتر شد.”
مربی هنری در هایاسکوپ چه میکند؟
در این رویکرد، مربی فقط آموزشدهنده نیست؛ همراه کودک است. او به جای گفتن اینکه “چه کار کن”، میپرسد:
– “میخواهی اول از کجا شروع کنی؟”
– “فکر میکنی چه رنگی برای این قسمت خوبه؟”
– “اگر بخواهی دوباره بکشی، چه چیزی را عوض میکنی؟”
با این کار، مربی باعث میشود کودک **تفکر خلاق، اعتماد بهنفس و مهارت تصمیمگیری** را یاد بگیرد.
یک مثال ساده از فعالیت هنری با الگوی هایاسکوپ:
موضوع: نقاشی با چاپ میوه
در این فعالیت، کودک نهتنها نقاشی میکشد، بلکه یاد میگیردانتخاب کند، تغییر دهد، بیان کند، فکر کند.
نتیجهگیری:
در آموزش هنر با رویکرد هایاسکوپ، مهمترین نکته این است که **فرآیند از نتیجه مهمتر است**. نقاشی زیبا نیست؟ مهم نیست. اگر کودک آن را با دل و جان ساخته، دیده، لمس کرده و دربارهاش حرف زده، پس یادگیری واقعی اتفاق افتاده است.
مربی هنری در هایاسکوپ نقش یک جرقهزن است نه کنترلگر؛ الهامبخش است، نه قاضی آثار هنری.
پیشنهاد :
بار دیگر که وارد کلاس شدید، از خودتان بپرسید:
آیا امروز بچهها واقعاً خلق میکنند؟ یا فقط از روی الگو کپی میکنند؟
با هایاسکوپ، هر کودک هنرمند زندگی خودش است
تاریخچه و بنیانگذار
– بنیانگذار: دیوید وایکارت (David Weikart)*
– شروع: پروژه پری اسکول (Perry Preschool Project) در ایالت میشیگان، دهه ۱۹۶۰
– هدف اولیه: کاهش شکاف تحصیلی کودکان کمدرآمد از طریق آموزش مؤثر در سنین پایین
– تأثیر بلندمدت: اثباتشده از نظر علمی – رشد شناختی، موفقیت شغلی، کاهش بزهکاری
اصول اساسی رویکرد های اسکوپ
ویژگیهای محیط یادگیری در هایاسکوپ
✳️ فضا:
– کلاس به مراکز یادگیری تقسیم شده: خانهبازی، ساخت و ساز، هنر، کتاب، بازی با آب و شن، علوم، موسیقی و…
– هر کودک آزادانه مرکز فعالیت خود را انتخاب میکند
✳️ منابع:
– ابزارها در دسترس، قابل حمل، امن و دارای نظم منطقی (هر ابزار جای مخصوص خود را دارد).
– محیط منعطف، اما دارای نظم درونی
✳️ زمانبندی:
– زمانبندی روزانه (Daily Routine) مشخص است و به کودک احساس امنیت و پیشبینیپذیری میدهد.
نقش معلم در هایاسکوپ
– مربی همپای کودک است نه فقط آموزشدهنده.
– به کودک کمک میکند برنامهریزی کند، سپس فعالیت خود را انجام دهد و در پایان آن را بازنگری کند.
– گفتوگوهای غنی با کودک دارد (استفاده از “زبان موازی” و “بازتاب کلام کودک”).
– فعالیت کودک را مستند میکند و بر اساس آن برنامهریزی میکند.
– نقش مشاهدهگر تحلیلی را نیز ایفا میکند.
اجزای کلیدی رویکرد
1- طرح – اجرا – بازنگری (Plan-Do-Review):
– طرح (Plan): کودک درباره کاری که میخواهد انجام دهد فکر میکند و آن را با مربی یا گروه مطرح میکند.
– اجرا (Do): کودک وارد مرکز فعالیت شده و برنامهاش را اجرا میکند.
– بازنگری (Review): در پایان کودک درباره کار خود صحبت میکند، آن را بررسی و تحلیل میکند.
2- روال روزانه (Daily Routine):
– خوشآمدگویی
– زمان طرح – اجرا – بازنگری
– زمان کار گروهی یا انفرادی
– زمان صرف غذا و بازی آزاد
– زمان دایرهای (Circle Time)
– پایان روز و خداحافظی
3- ارزیابی رشد کودک (COR):
– ابزار استاندارد شده برای مشاهده و ثبت رشد کودک در حیطههای:
– تفکر منطقی و ریاضی
– زبان و سواد
– رشد اجتماعی-عاطفی
– خلاقیت
– مهارتهای فیزیکی
نقاط قوت رویکرد هایاسکوپ
✅ ساختار مشخص و قابل اجرا
✅ ابزار دقیق ارزیابی رشد
✅ افزایش استقلال و خودتنظیمی کودک
✅ اثربخشی علمی اثباتشده در بلندمدت
✅ مناسب برای برنامههای بومیسازیشده
❗ مناسب برای چه محیطهایی؟
– پیشدبستانیها و مهدهایی که مایلاند ساختاریافته اما کودکمحور باشند
– مؤسسات آموزش معلم
– مراکز آموزشی با نیاز به مستندسازی و گزارشدهی رشد کودک
– اجرای مؤثر در جوامع شهری، روستایی و چندفرهنگی
چرا گفته میشود رویکرد هایاسکوپ برای «کودکان محروم» طراحی شده است؟
دلیل اصلی: منشأ اجتماعی – تحقیقی رویکرد
رویکرد هایاسکوپ ابتدا در دهه ۱۹۶۰ در آمریکا توسط دیوید ویکلند (David Weikart) طراحی شد. او و تیمش در شهر یپسیلانتی (Ypsilanti) در ایالت میشیگان، به این نتیجه رسیدند که:
کودکان خانوادههای کمدرآمد (محروم از منابع غنی آموزشی، فرهنگی، و اجتماعی) در مدرسه عملکرد ضعیفتری دارند – اما این ضعف، نتیجه “ناتوانی ذهنی” نیست، بلکه نتیجه کمبود فرصتهای یادگیری باکیفیت در سالهای اولیه زندگی است.
بنابراین، پروژهای به نام “پری اسکول پرجکت” (Perry Preschool Project) راهاندازی شد تا بررسی کنند آیا یک برنامهی ساختارمند، فعال و متکی بر مشارکت کودک میتواند **فرصتهای برابر آموزشی برای این کودکان فراهم کند یا نه.**
نتایج شگفتانگیز:
تحقیقات بلندمدت (بیش از ۴۰ سال!) نشان داد کودکانی که در این برنامه شرکت کرده بودند:
– در مدرسه موفقتر بودند
– کمتر درگیر بزهکاری و ترک تحصیل شدند
– در بزرگسالی درآمد بیشتری کسب کردند
– اعتماد به نفس و مهارتهای اجتماعی بالاتری داشتند
این نتایج باعث شد که رویکرد هایاسکوپ به عنوان **یکی از موفقترین مدلهای آموزش جبرانی برای کودکان محروم** شناخته شود.
اما یک نکته مهم:
گرچه این رویکرد برای کودکان محروم طراحی شد، اما فقط مخصوص آنها نیست.
امروزه HighScope در همه نوع محیط آموزشی استفاده میشود؛ از مهدکودکهای لاکچری در کشورهای اروپایی تا برنامههای دولتی در مناطق فقیر.
دلیلش هم روشن است:
یادگیری فعال، تصمیمگیری کودک، حمایت مربی و ساختار مشخص – برای همه بچهها مفید است، نه فقط محرومان.
پس خلاصه پاسخ:
رویکرد هایاسکوپ «برای کودکان محروم» شناخته شد چون در ابتدا با هدف ایجاد عدالت آموزشی برای این گروه طراحی شد. اما امروزه کاربرد آن جهانی و گسترده است و به همه کودکان امکان رشد، کشف، و تفکر میدهد.
علیرضا قالیجاری
مدیر و مدرس سایت هنرکودکان
09391818545
رویکرد آموزشی هایاسکوپ (HighScope)
