شما فرایند محور هستید یا نتیجه محور ؟
نگاهی حرفهای به دو رویکرد در آموزش هنر کودکان
اگر از شما بپرسند در کلاس هنرتان بیشتر به «فرآیند» اهمیت میدهید یا «نتیجه»، احتمالاً پاسخ سادهای خواهید داشت: «هر دو.»
پاسخ درستی است؛ زیرا در آموزش هنر، نمیتوان محصول نهایی را کاملاً نادیده گرفت و نمیتوان کودک را فقط به تجربه کردن بدون هیچ هدفی دعوت کرد. مسئله اصلی این نیست که نتیجه خوب است یا فرآیند؛ مسئله این است که کدامیک در کلاس شما اولویت دارد و دیگری در خدمت کدام قرار گرفته است؟
آیا کودک در کلاس شما فرصت دارد تجربه کند، انتخاب کند، تغییر دهد و حتی اشتباه کند؟ یا بیشتر تلاش میکند خود را به نمونهای که شما از قبل تعیین کردهاید نزدیک کند؟ آیا نقاشی نهایی، حاصل تصمیمهای خود کودک است یا نتیجه اجرای دستورهایی که مرحلهبهمرحله از مربی دریافت کرده است؟
این پرسشها به ما کمک میکنند بفهمیم در عمل، فرآیندمحور هستیم یا نتیجهمحور؛ نه آنچه در شعار درباره روش آموزشی خود میگوییم.
نتیجهمحوری در آموزش هنر یعنی چه؟
نتیجهمحوری زمانی شکل میگیرد که هدف اصلی کلاس، تولید یک اثر مشخص و قابلقبول باشد؛ اثری که معمولاً از پیش درباره شکل، رنگ، اندازه یا شیوه اجرای آن تصمیم گرفته شده است.
در چنین کلاسی ممکن است مربی بگوید:
– ابتدا دایره را بکشید.
– بعد دو گوش به آن اضافه کنید.
– چشمها باید در این قسمت قرار بگیرند.
– خورشید را زرد و چمن را سبز کنید.
– سعی کنید از خط بیرون نزنید.
– نقاشی شما باید شبیه نمونه باشد.
این روش ممکن است در مدت کوتاهی، آثار مرتب و مشابهی تولید کند. حتی والدین نیز گاهی از دیدن چنین محصولی خوشحال میشوند؛ زیرا کودک با یک کار کامل و قابل نمایش به خانه برمیگردد. اما پرسش مهم این است: در جریان تولید این اثر، کودک چقدر مشاهده، تصمیمگیری و کشف کرده است؟
اگر بیشتر تصمیمها از قبل توسط مربی گرفته شده باشند، کودک عملاً نقش اجراکننده پیدا میکند. او ممکن است یاد بگیرد چگونه یک الگو را تکرار کند، اما لزوماً یاد نمیگیرد چگونه ایده بسازد، مسئلهای را حل کند یا نگاه شخصی خود را به تصویر بکشد.
البته نتیجهمحوری همیشه به معنای آموزش نادرست نیست. در برخی فعالیتها، یادگیری یک مهارت مشخص اهمیت دارد؛ برای مثال، شناخت ابزار، تمرین ترکیب رنگ، آشنایی با چاپ دستی یا یادگیری یک تکنیک ساده. مشکل زمانی ایجاد میشود که **اثر نهایی تنها معیار موفقیت کودک باشد** و تجربه، تلاش و تصمیمهای او نادیده گرفته شوند.
فرآیندمحوری در آموزش هنر چیست؟
در رویکرد فرآیندمحور، اثر نهایی اهمیت خود را از دست نمیدهد، اما هدف اصلی کلاس نیست. توجه مربی بر تجربهای است که کودک هنگام کار به دست میآورد: تجربه انتخاب کردن، آزمودن، تغییر دادن، پرسیدن، مشاهده کردن و یافتن راهحل.
در این رویکرد، مربی از خود میپرسد:
– کودک در این فعالیت چه چیزی را تجربه میکند؟
– چه انتخابهایی در اختیار او قرار دارد؟
– آیا میتواند نتیجه کار را تغییر دهد؟
– آیا ابزار و مواد، فرصت کشف ایجاد میکنند؟
– اگر کار طبق برنامه پیش نرفت، آیا امکان ادامه دادن وجود دارد؟
– من چگونه میتوانم به جای ارائه پاسخ، کودک را به فکر کردن دعوت کنم؟
برای نمونه، اگر موضوع فعالیت «درخت» باشد، مربی فرآیندمحور لزوماً تصویر مشخصی از یک درخت روی تخته نمیکشد تا همه کودکان آن را کپی کنند. او میتواند چند نوع چوب، برگ، تصویر یا ماده طبیعی در اختیار کودکان بگذارد و بپرسد:
«درختها همیشه یک شکل هستند؟ اگر درختی در باد خم شده باشد، بدنش چگونه دیده میشود؟ اگر بخواهی با خطهای مختلف، درخت آرام و درخت خشمگین را نشان بدهی، چه تفاوتی ایجاد میکنی؟»
در اینجا موضوع همچنان «درخت» است، اما پاسخها از قبل تعیین نشدهاند.
ویژگیهای اصلی رویکرد فرآیندمحور
۱. مربی تسهیلگر است، نه سازنده اثر کودک
مربی فرآیندمحور قرار نیست نقاشی کودک را بهتر از خودش بکشد. او قرار نیست هر جا کودک مکث کرد، دست او را بگیرد و شکل درست را نشان دهد. وظیفه مربی این است که محیط، ابزار، پرسش و زمان مناسب را فراهم کند.
تفاوت مهمی میان این دو جمله وجود دارد:
– «این قسمت را اینطور بکش.»
– «دوست داری این قسمت را چگونه نشان بدهی؟ میخواهی یک راه دیگر را هم امتحان کنی؟»
در جمله اول، پاسخ در اختیار مربی است. در جمله دوم، کودک به تصمیمگیری دعوت میشود.
تسهیلگری به معنای بیتفاوت بودن مربی نیست. مربی باید دقیق مشاهده کند، زمان مناسب مداخله را بشناسد و در صورت نیاز، پیشنهادهایی ارائه دهد؛ اما پیشنهاد او نباید جای تصمیم کودک را بگیرد.
۲. فعالیت، پاسخ واحد و از پیش تعیینشده ندارد
در کلاس فرآیندمحور، همه کودکان مجبور نیستند به یک نتیجه برسند. ممکن است یک کودک با لکههای رنگی داستانی بسازد، کودک دیگر فقط به ترکیب رنگها توجه کند و کودک سوم از همان مواد، یک ساختار کاملاً متفاوت ایجاد کند.
این تفاوتها نشانه بینظمی یا ضعف آموزشی نیستند. هنر کودکان قرار نیست مانند تولید کارخانهای، محصولاتی همشکل به وجود آورد.
البته آزادی بدون چارچوب نیز مفید نیست. مربی باید محدوده فعالیت را مشخص کند؛ برای مثال، موضوع، ابزار یا زمان را تعیین کند، اما درون این چارچوب به کودک امکان انتخاب بدهد. فرآیندمحوری یعنی آزادی هدفمند، نه رها کردن کودک بدون برنامه.
۳. اشتباه، بخشی از مسیر یادگیری است
یکی از مهمترین ویژگیهای این رویکرد، نوع نگاه به اشتباه است. کودک ممکن است رنگی را بیش از اندازه روی کاغذ بریزد، خطی را در جای نامناسب بکشد یا بخشی از کار را خراب کند. در کلاس نتیجهمحور، واکنش معمول این است که کودک کار را پاک کند یا از ابتدا شروع کند.
اما مربی فرآیندمحور میتواند مکث کند و بپرسد:
«این اتفاق چه چیزی به ما نشان داد؟ میتوانیم از همین لکه در نقاشی استفاده کنیم؟»
در فعالیتهای مبتنی بر هنر تصادفی، لکه مرکب، پاشش رنگ یا شکل نامنتظر ماده، به نقطه آغاز ایده تبدیل میشود. کودک یاد میگیرد که همیشه لازم نیست مشکل را حذف کند؛ گاهی میتوان آن را شناخت، تغییر داد و به بخشی از راهحل تبدیل کرد.
این تجربه، به شکل غیرمستقیم، مهارت انعطافپذیری و حل مسئله را تقویت میکند. کودک درمییابد که یک اتفاق پیشبینینشده الزاماً به معنای پایان کار نیست.
۴. کودک درباره اثر خود صحبت میکند
در رویکرد فرآیندمحور، گفتوگو فقط برای تعریف کردن از نقاشی نیست. مربی به جای پرسشهای تکراری مانند «این چیست؟»، میتواند سؤالهایی بپرسد که کودک را به توضیح دادن درباره تجربهاش دعوت کنند:
– از کدام قسمت کارت بیشتر لذت بردی؟
– در حین کار چه چیزی تغییر کرد؟
– اول چه فکری داشتی و بعد چه تصمیمی گرفتی؟
– اگر بخواهی دوباره این کار را انجام بدهی، چه چیزی را تغییر میدهی؟
– این رنگ یا شکل چه حسی برای تو دارد؟
این پرسشها به مربی کمک میکنند به جای حدس زدن درباره اثر، از خود کودک بشنود که چه اتفاقی افتاده است. همچنین به کودک یاد میدهند تجربه هنری خود را مشاهده و بیان کند.
۵. ارزیابی بر اساس مسیر انجام میشود، نه فقط زیبایی اثر
ارزیابی در کلاس هنر کودکان نباید به انتخاب زیباترین نقاشی محدود شود. مربی میتواند به معیارهای دیگری توجه کند:
– آیا کودک با ابزار جدید کار کرد؟
– آیا برای حل یک مشکل راه تازهای پیدا کرد؟
– آیا توانست ایده خود را توضیح دهد؟
– آیا در برابر تغییر نتیجه، انعطاف نشان داد؟
– آیا بدون وابستگی کامل به نمونه، تصمیم گرفت؟
– آیا توانست کار خود را ادامه دهد، حتی زمانی که طبق انتظارش پیش نرفت؟
این نوع مشاهده، به معنای تعریف بیدلیل از همه چیز نیست. مربی میتواند بازخورد دقیق بدهد، اما بازخورد باید به رفتار و فرآیند مربوط باشد؛ نه قضاوت کلی درباره ارزش کودک.
به جای «تو نقاش خیلی خوبی هستی»، میتوان گفت:
«دیدم وقتی رنگت پخش شد، به جای کنار گذاشتن کاغذ، راهی پیدا کردی که از آن استفاده کنی.»
این جمله، تلاش و توانایی حل مسئله را برجسته میکند.
از کجا بفهمیم کلاس ما نتیجهمحور است؟
به رفتارهای روزمره خود توجه کنید. احتمالاً کلاس شما بیش از اندازه نتیجهمحور است اگر:
– بیشتر آثار کودکان شبیه یکدیگر هستند.
– شما معمولاً نمونه نهایی را پیش از شروع فعالیت نشان میدهید.
– کودکان مرتب میپرسند: «درست کشیدم؟»
– پاککن بخش زیادی از زمان کلاس را به خود اختصاص میدهد.
– کودک از خراب شدن نقاشی میترسد.
– والدین بر تمیزی، شباهت و قابلنمایش بودن اثر تأکید دارند.
– شما بیشتر زمان کلاس را صرف اصلاح کار کودکان میکنید.
– برای یک فعالیت، فقط یک پاسخ قابل قبول وجود دارد.
هیچکدام از این نشانهها بهتنهایی مربی را محکوم نمیکنند. هدف، سرزنش نیست؛ هدف این است که مربی بتواند عادتهای آموزشی خود را ببیند و در صورت نیاز تغییر دهد.
چگونه یک فعالیت نتیجهمحور را فرآیندمحور کنیم؟
فرض کنید قرار است کودکان «ماهی» بکشند. در روش معمول، مربی شکل ماهی را مرحلهبهمرحله آموزش میدهد. برای فرآیندمحور کردن فعالیت، میتوان چنین تغییراتی ایجاد کرد:
1. چند تصویر متفاوت از ماهیها، فسیلها یا موجودات دریایی نشان دهید.
2. از کودکان بخواهید حرکت ماهی را با خط و بدن خود تجربه کنند.
3. ابزارهای متنوع مانند اسفنج، چوب، مداد، مرکب یا کلاژ در اختیارشان بگذارید.
4. اجازه دهید ماهیها واقعی، خیالی، بزرگ، کوچک یا حتی ترکیبی از چند موجود باشند.
5. درباره انتخاب رنگ و شکل با کودکان گفتوگو کنید.
6. در پایان، از آنها بخواهید درباره مسیر ساخت اثرشان صحبت کنند.
در این فعالیت، مربی همچنان هدف دارد؛ اما هدف فقط «کشیدن یک ماهی زیبا» نیست. کودک مشاهده میکند، انتخاب میکند، تجربه میکند و ایده خود را گسترش میدهد.
سخن پایانی برای مربیان هنری
فرآیندمحور بودن به این معنا نیست که کیفیت اثر مهم نیست یا کودک نباید مهارتی بیاموزد. همچنین به این معنا نیست که مربی هیچ آموزشی ارائه ندهد. تفاوت در این است که مهارت و نتیجه، در خدمت رشد کودک قرار میگیرند، نه کودک در خدمت تولید نتیجهای که بزرگسال میپسندد.
مربی حرفهای میداند چه زمانی آموزش مستقیم بدهد و چه زمانی عقب بایستد. میداند چه زمانی یک تکنیک را معرفی کند و چه زمانی اجازه دهد کودک راه خود را پیدا کند. او به جای اینکه همیشه بپرسد «چه چیزی ساخته شد؟»، میپرسد:
«در این مسیر چه چیزی کشف شد؟»
اگر کودک در پایان کلاس، فقط یک نقاشی تمیز با خود به خانه ببرد، ممکن است چند روز بعد آن را فراموش کند. اما اگر در کلاس تجربه کرده باشد که میتواند انتخاب کند، اشتباه کند، تغییر دهد و دوباره ادامه دهد، چیزی آموخته است که در بسیاری از موقعیتهای زندگی به کارش خواهد آمد.
پس امروز از خودتان بپرسید:
آیا کلاس من برای تولید نقاشیهای زیباست، یا برای پرورش کودکانی که جرئت تجربه کردن دارند؟
پاسخ شما، جایگاه واقعیتان را در مسیر فرآیندمحوری نشان میدهد.
با تفاوت رویکرد فرآیندمحور و نتیجهمحور در آموزش هنر کودکان آشنا شوید و یاد بگیرید چگونه کلاس نقاشی را به محیطی برای خلاقیت، تجربه و حل مسئله تبدیل کنید.
شما فرایند محور هستید یا نتیجه محور ؟
مقاله پیشنهادی : روانشناسی نقاشی کودکان
