روانشناسی تحلیلی هنر چیست؟
What is analytical psychology of art?
مقدمه
روانشناسی به عنوان علمی که به بررسی رفتارها، افکار و احساسات انسان میپردازد، شاخههای گسترده و متنوعی را در دل خود جای داده است. از روانشناسی بالینی گرفته تا روانشناسی رشد، اجتماعی، تربیتی و حتی شاخههای نوینی مانند روانشناسی مثبتگرا، هر کدام تلاش میکنند زوایای پنهان و آشکار وجود انسان را روشن کنند. یکی از شاخههای کمتر شناخته شده اما بسیار تأثیرگذار، روانشناسی تحلیلی هنر است؛ شاخهای که پیوند میان دنیای درونی انسان و زبان بیکلام هنر را بررسی میکند.
هنر از دیرباز نه تنها وسیلهای برای بیان خلاقیت و زیبایی بوده، بلکه ابزاری برای بازتاب ناخودآگاه و کشف اعماق روان نیز به شمار آمده است. روانشناسی تحلیلی هنر بر این باور است که هر اثر هنری فراتر از جنبههای زیباییشناسی، حامل پیامهای روانی و نمادهایی است که میتوانند ما را به شناخت عمیقتر از خود و جهان پیرامون برسانند. به همین دلیل این شاخه از روانشناسی، پلی میان روان و خلاقیت میسازد و نشان میدهد که چگونه آثار هنری میتوانند بازتابی از ناخودآگاه، رؤیاها، اضطرابها و حتی امیدهای انسان باشند.
روانشناسی تحلیلی هنر چیست؟
روانشناسی تحلیلی هنر، شاخهای از روانشناسی است که به تحلیل آثار هنری (مثل نقاشی، مجسمهسازی، شعر، موسیقی و…) از زاویه دید نظریات کارل گوستاو یونگ میپردازد. این رویکرد، هنر را بهعنوان ابزاری برای کشف ناخودآگاه، رشد فردیت و بیان درونی انسان بررسی میکند.
کارل گوستاو یونگ (آلمانی: Carl Gustav Jung; زاده ۲۶ ژوئیه ۱۸۷۵ – درگذشته ۶ ژوئن ۱۹۶۱) فیلسوف و روانپزشک اهل سوئیس بود که با فعالیت های خود در روانشناسی و ارائهٔ نظریاتی تحت عنوان روانشناسی تحلیلی شناخته میشود. به تعبیر «فریدا فوردهام» پژوهشگر آثار یونگ: «هرچه فروید ناگفته گذاشته، یونگ تکمیل کردهاست.
یونگ بعضی از معروفترین مفاهیم روانشناسی را ابداع کرده است مانند: ناخودآگاه جمعی ، سایهها، پرسونا، عقدهها، آنیما و آنیموس، برونگرایی و درونگرایی. از آثار مهم او میتوان به روانشناسی ضمیر ناخودآگاه، تحلیل رؤیا، سمینار یونگ دربارهٔ زرتشت نیچه، انسان و سمبلهایش، خود شناخته، انسان در جستجوی هویت خویشتن، روانشناسی و علوم غیبی، روح و زندگی، ناخودآگاه جمعی و کهن الگو، روانشناسی و کیمیاگری، رؤیاها، زندگینامه من، کتاب سرخ، راز گل رزین، ماهیت روان و انرژی اشاره کرد.
بیایید یک نمونه ساده و ملموس از روانشناسی هنری برای کودکان را بررسی کنیم:
فرض کنید یک کودک با مداد شمعی شروع به کشیدن نقاشی میکند. او خورشید را به رنگ قرمز تیره میکشد، آدمها را بدون دست یا با صورتهایی ناراحت نقاشی میکند و خانهای را که کشیده، دیوارهای بلند و در بسته دارد. اگر ما این نقاشی را فقط از زاویهی زیبایی نگاه کنیم، شاید بگوییم “نقاشی کودکانه و ساده است”. اما روانشناسی هنری میگوید این نقاشی فراتر از خطوط و رنگهاست. رنگ قرمز تیره ممکن است نشانگر هیجانات درونی، خشم یا اضطراب کودک باشد، نبودن دستها میتواند بیانگر احساس ناتوانی یا محدودیت باشد و خانهی با دیوارهای بلند نشانهی نیاز کودک به امنیت یا شاید احساس تنهایی و فاصله گرفتن از دیگران باشد.
این یعنی نقاشی، تنها یک بازی کودکانه نیست، بلکه مثل یک آینه عمل میکند که ناخودآگاه و احساسات پنهان او را بازتاب میدهد. روانشناس هنری از همین سرنخها کمک میگیرد تا بهتر کودک را بشناسد، او را درک کند و حتی راههای درمانی یا حمایتی برایش پیدا کند. به همین دلیل است که در روانشناسی هنری، آثار هنری ارزشمندتر از کلماتاند، چون گاهی انسانها بهویژه کودکان، چیزهایی را که نمیتوانند بگویند، با رنگ و خط فاش میکنند.
بیایید مثالی ساده و ملموس برای بزرگسالان هم بزنیم:
فرض کنید فردی بزرگسال برای سرگرمی یا آرامش شروع به نقاشی میکند. او بارها و بارها در آثارش راههای پیچ در پیچ، درختهای خشکیده و آسمانی ابری را به تصویر میکشد. شاید در نگاه اول بگوییم: «این فقط سبک نقاشی اوست.» اما در روانشناسی هنری، این تکرار نمادها میتواند پیام خاصی داشته باشد. راههای پیچ در پیچ ممکن است بازتابی از سردرگمی او در زندگی یا تصمیمگیریهای دشوار باشد، درختهای خشکیده میتوانند نشانهی احساس خستگی یا از دست دادن انرژی باشند و آسمان ابری شاید بیانگر اندوه یا فشار روانی درونی او باشد.
در اینجا هنر مثل یک زبان غیرمستقیم عمل میکند. بسیاری از بزرگسالان نمیتوانند به راحتی دربارهی استرسها یا مشکلاتشان حرف بزنند، اما وقتی نقاشی میکنند، مینویسند، یا حتی مجسمهای میسازند، ناخودآگاهشان خود را نشان میدهد. روانشناس هنری میتواند با دقت به این نمادها نگاه کند، گفتوگویی آرام و بیقضاوت با فرد داشته باشد و به او کمک کند تا احساسات پنهانش را بشناسد و راهی برای بیان و درمان آنها پیدا کند.
به همین دلیل روانشناسی هنری برای بزرگسالان هم ارزشمند است؛ چون به جای کلمات، از خلاقیت و نمادها استفاده میکند تا زوایای پنهان روان انسان را روشن سازد.
روانشناسی تحلیلی هنر چیست؟
مقالات زیر را بخوانید
درمان اوتیسم کودکان با هنردرمانی
